Con sông mà tục gọi là “sông Đào” chính là sông Mãi Xuyên có từ xa xưa

Con sông mà tục gọi là “sông Đào” chính là sông Mãi Xuyên có từ xa xưa

Theo “cựu” Đại Nam nhất thống chí (bản thảo viết tay xong năm 1861, chưa khắc mộc bản), thì thời vua Tự Đức địa bàn khu Trung huyện Duy Xuyên vẫn còn 5 dòng sông là Thu Bồn, Dưỡng Chân, Kẻ Thí, Mãi Xuyên và Lang Châu.

Trang 421 sách có ghi tên một dòng sông tên là sông Kẻ Thí, là một chi lưu của sông Thu Bồn chảy qua xã Mỹ Xuyên (từ Thi Lai qua Bến Quyên – Bến Giá rồi đến Cầu Đen ngày nay):

Trang 423 sách có ghi tên dòng sông Lang Châu “là chi lưu của sông Mãi Xuyên” (nghĩa là sông Lang Châu tiếp nhận nước của sông Mãi Xuyên”):

Ban Văn thư làng Mỹ Xuyên Tây đi điền dã và đã vẽ Lược đồ 3 dòng sông Kẻ Thí - Mãi Xuyên - Lang Châu như đã ghi trong Đại Nam nhất thống chí (bản viết tay, chưa khắc mộc bản) dưới thời vua Tự Đức như sau, cho thấy con sông mà tục danh ở làng Mỹ Xuyên gọi là sông Đào chính là sông có tên chữ Hán là sông 買Mãi 川Xuyên, còn con sông từ Cầu Chìm ra Cầu Đen là sông Kỉ Thế:

(Nguồn: Ban văn thư làng Mỹ Xuyên Tây)

Đến thời vua Thành Thái (1889-1907), sông Mãi Xuyên và sông Lang Châu đã bị bồi lấp nông cạn nên tên 2 khúc sông đó không còn được liệt kê ở “tân” Đại Nam nhất thống chí như bản viết tay dưới thời vua Tự Đức nữa, nên mộc bản ĐNNTC không thấy tên 2 dòng sông đó. Làng Mỹ Xuyên đã tách thành 2 làng trước năm 1642. Hơn nữa, nếu sông Mãi Xuyên là “sông Đào” thời Minh Mạng để chia Mỹ Xuyên thành 2 làng^([1]) thì sẽ đào từ cầu Bàu Vân ra bến Câu Lâu chỉ 400 mét đường chim bay, hoặc đào từ cầu Bàu Vân thẳng xuống Cầu máng Ông Thấn chỉ 300 mét để khỏi tốn công đào gần 3 ki-lô-mét quanh xứ đất Diều Gà.

Trong Phủ biên tạp lục (Nxb Văn hóa Thông tin, Quyển 2, trang 152), năm 1776 Lê Quý Đôn có nhắc đến dòng sông Kẻ Thế (Kẻ Thí, Kỉ Thế) : “… Từ Ải Vân đi đến dinh Quảng Nam, không quá 2 ngày. Từ Dinh Chiêm đi vào kinh lược thì qua sông Kẻ Thế qua quán Lang Châu, xã Vân Quật, sông Bà Rèn,… đến xã Hà Lam hết 1 ngày…” (Thời xưa sông Dưỡng Chân có tục danh là sông Bà Rèn, nay gọi là sông Bà Rén)

Khi người Chiêm Thành bỏ rơi kinh đô Sinhapura (Trà Kiệu) và Thánh Địa Mỹ Sơn để vào Đồng Dương rồi Đồ Bàn thì chức năng giao thông đường thủy của sông Kỉ Thế, Mãi Xuyên và Lang Châu bị lu mờ dần. Sau chiến thắng của vua Lê Thánh Tông, con đường Thiên lý (nay là Quốc lộ IA) nối dài đến địa phận Phú Yên, thì sông Mãi Xuyên càng mất hẳn chức năng giao thông đường thủy. Nhất là lại bị bồi lấp cạn dần do sông Thu Bồn chuyển dòng chính từ phía Cầu Bà Rén sang phía Cầu Mống, nên Mãi Xuyên và Lang Châu không có tên trong Đại Nam nhất thống chí, khắc mộc bản thời vua Duy Tân. Ÿ

---

([1]) Ghi trong Hồ sơ Di tích đình Mỹ Xuyên Đông