Con sông mà tục gọi là “sông Đào” chính là sông Mỹ Xuyên có từ xa xưa,
chứ không phải mới đào thời Minh Mạng
Trang Đại Nam nhất thống chí - bản viết tay của Quốc sử quán triều Nguyễn thời vua Tự Đức - cột thứ 9 &10 trong ô hình chữ nhật ở hình
bên([1]) được tái hiện chữ Hán vi tính là:
琅洲江在維川縣東北一里许 美川江之支流也順流而下入 盤石江秋冬可褰涉春夏水涸.
Đọc là: Lang
Châu giang tại Duy Xuyên huyện đông bắc nhất lí hứa Mỹ Xuyên giang([2])
chi chi lưu dã thuận lưu nhi hạ nhập Bàn Thạch giang phục đông khả kiển thiệp
xuân hạ thủy hạc.
Nghĩa là: Sông Lang Châu ở cách huyện đường Duy
Xuyên chừng 1 dặm về phía đông bắc, là chi lưu của sông Mỹ Xuyên, nước sông
(Lang Châu) thuận dòng chảy xuống đổ vào sông Bàn Thạch, mùa thu mùa đông có
thể lội qua, mùa xuân mùa hạ nước khô. (Trụ
sở huyện Duy Xuyên thời Tự Đức đặt ở chỗ Chợ Chùa và Phụng Châu Tây, cách Lang
Châu chừng 1 dặm về hướng đông bắc)
Ban Nghiên cứu làng Mỹ Xuyên Tây đi điền
dã và đã vẽ Lược đồ 3 dòng sông Kỉ Thế - Mỹ Xuyên - Lang Châu như đã ghi trong
Đại Nam nhất thống chí viết thời vua Tự Đức như sau:
Đến
thời vua Thành Thái (1889-1907), sông Thu Bồn chuyển dòng chính sang phía Điện
Bàn nên sông Mỹ Xuyên và sông Lang Châu đã bị bồi lấp nông cạn, vì thế tên 2
khúc sông đó không còn được liệt kê ở mộc bản Đại Nam nhất thống
chí như bản viết tay dưới thời vua Tự Đức nữa. Sông Mỹ Xuyên chắc chắn không phải là “sông
Đào” thời Minh Mạng để chia Mỹ Xuyên thành 2 làng([3]) vì Mỹ Xuyên đã tách thành 2 làng trước năm 1642, lòng sông
Lang Châu rất rộng, cũng là sông tự nhiên từ xa xưa.
Trong Phủ biên tạp lục (Nxb Văn hóa Thông tin, Quyển 2, trang 152),
năm 1776 Lê Quý Đôn có nhắc đến dòng sông Kẻ Thế (Kẻ Thí, Kỉ Thế) : “…Từ Dinh Chiêm đi kinh lược thì qua sông Kẻ Thế
qua quán Lang Châu, xã Vân Quật, sông Bà Rèn,… đến xã Hà Lam hết 1 ngày…” (Thời xưa sông Dưỡng Mông có tục danh là
sông Bà Rèn, nay gọi là sông Bà Rén. Sông Kẻ Thế chảy từ Thi Lai (gần Cầu Chìm)
đến Cầu Đen ngày nay, chứ không phải chỉ đến Bến Giá ngày nay.)
Khi người Chiêm Thành bỏ rơi kinh đô
Simhapura (Trà Kiệu) và Thánh Địa Mỹ Sơn để vào Đồng Dương rồi Đồ Bàn thì chức
năng giao thông đường thủy của sông Mỹ Xuyên và Lang Châu bị lu mờ dần. Sau
chiến thắng của vua Lê Thánh Tông, con đường Thiên lí (nay là Quốc lộ IA) nối dài đến địa phận Phú Yên, thì sông Mỹ Xuyên
càng mất hẳn chức năng giao thông đường thủy, nhất là do sông Thu Bồn chuyển
dòng, sông Kỉ Thế bị bồi lấp nên sông Mỹ Xuyên và Lang Châu cũng bị khô kiệt, không
được khắc tên trong Đại Nam nhất thống chí, khắc mộc bản thời vua Duy Tân. Ÿ
No comments:
Post a Comment