Làng Mỹ Xuyên đã tách thành 2 làng Mỹ Xuyên Đông & Mỹ Xuyên Tây trước năm 1642

Làng Mỹ Xuyên đã tách thành 2 làng Mỹ Xuyên Đông & Mỹ Xuyên Tây trước năm 1642 

Sách “Ô châu cận lục” của Tiến sĩ Dương Văn An viết năm 1553, bản dịch của Trần Đại Vinh (Nxb Thuận Hóa, Huế, 2001, trang 72) có ghi tên làng Mỹ Xuyên thuộc huyện Điện Bàn (thời đó huyện Điện Bàn bao gồm cả vùng đất tỉnh Quảng Nam ngày nay nhưng chỉ mới lập được 66 làng);

Bản Ô châu cận lục do Nguyễn Khắc Thuần dịch có tên làng Mạc Xuyên: “Mạc Xuyên nhiều vườn hồng, Lang Châu nhiều lụa trắng.”

Nay Lang Châu thuộc xã Duy Phước, Duy Xuyên. Các nhà nghiên cứu cho rằng chữ 美Mỹ và chữ 莫Mạc có hình thức chữ Hán viết tựa nhau nên đã bị “tam sao thất bổn”, 美川 (Mỹ Xuyên) viết thành 莫川 (Mạc Xuyên).

          Sau các đợt Nam tiến dưới thời Lê Thánh Tông (từ 1471) và Nguyễn Hoàng (từ 1558), dân số trở nên đông đúc, địa bàn làng trải rộng nhất so với các làng lớn nên làng Mỹ Xuyên đã tách thành 2 làng độc lập là Mỹ Xuyên Đông và Mỹ Xuyên  Tây trước năm 1642. Vì thế, tên làng “Mỹ Xuyên Tây xã” đã được ghi bằng chữ Hán là 美川西社 trong một sự kiện vào năm 1642 ở Trà Kiệu cụ thể như sau:

Trong bài Về thân thế và sự nghiệp Trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi đọc tại lễ tưởng niệm 650 năm ngày mất của Trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi, tổ chức tại Văn miếu - Quốc tử giám (Hà Nội), Giáo sư Sử học Trần Quốc Vượng cho biết, năm 1995, Giáo sư có đến thăm Nhà thờ họ Mạc ở Trà Kiệu, “nơi đó đang giữ gìn cuốn gia phả của hậu duệ họ Mạc dày dặn nhất” mà từ xưa đến nay Giáo sư được biết”.

Năm 1997, Tiến sĩ Huỳnh Công Bá đến Trà Kiệu xem quyển Gia phả ấy rồi đăng bài “Về quyển gia phả của hậu duệ nhà Mạc tại Trà Kiệu (Duy Xuyên, QN) ở Website Viện nghiên cứu Hán Nôm. PGS.TS Huỳnh Công Bá vắn tắt như sau: Vào năm Nhâm Ngọ - Dương Hòa 8 (1642), Chúa Thượng Nguyễn Phước Lan cho trùng tu chùa Bửu Châu (trên đỉnh hòn Non Trược, Trà Kiệu, Duy Sơn, nay là Nhà thờ Đức Mẹ Maria) vốn là nơi trước đây Mạc Cảnh Huống đã lập ra để tu hành trong những năm về già.

Nhờ có công giúp mở mang xứ Đàng Trong nên Mạc Cảnh Huống được chúa Nguyễn ban quốc tính cho đổi từ họ Mạc thành tộc Nguyễn Phước (thời Tây Sơn thì đổi thành tộc Nguyễn Trường để tránh bị truy sát).

Trang Gia phả họ Mạc như hình đính kèm được TS Huỳnh Công Bá dịch nghĩa như sau:

“Năm Nhâm Ngọ, niên hiệu Dương Hòa thứ 8 (triều vua Lê Thần Tông), đức Thượng Vương Nguyễn Phúc Lan đã cử 3 cơ thủy quân đến trùng tu chùa Bửu Châu  cùng với thợ giỏi của 7 xã lân cận của chùa (để giúp Thống thủ Mạc Cảnh Huống tu hành và an dưỡng lúc tuổi già). Các nhóm thợ mộc, thợ vôi, nghệ nhân đắp vẽ cùng dân phu khiêng vác vật liệu hưng phấn tác nghiệp trùng tu chùa. Bảy xã lân cận cử dân đến giúp gồm: Trà Kiệu xã, Phố Hoa châu (nay là Phú Bông), Thi Lai châu, Bà Mã châu (nay là Mã Châu), Hàm Rồng xã, Mỹ Xuyên Tây xã và Chiêm Sơn Đông xã”.

Việc nghiên cứu về làng Mỹ Xuyên Tây mới bắt đầu vào năm 2015 sau khi phát hiện lại được tấm bia cổ ở đình, còn quyển gia phả họ Mạc nêu trên được viết dưới thời phong kiến, được GS Sử học Trần Quốc Vượng công bố tại Văn miếu Quốc tử giám Hà Nội năm 1995 nhân Kỉ niệm 650 năm ngày mất của Trạng nguyên Mạc Đỉnh Chi; đến năm 2017 Ban văn thư làng Mỹ Xuyên Tây mới tiếp cận được quyển gia phả đó ở nhà ông Nguyễn Trường Mười tại Duy Sơn nên tên làng (xã) Mỹ Xuyên Tây xuất hiện trong gia phả nêu trên là hoàn toàn khách quan.

Cho nên có thể khẳng định chắc chắn rằng làng Mỹ Xuyên đã tách thành 2 làng độc lập và bình đẳng là Mỹ Xuyên Đông và Mỹ Xuyên Tây từ trước năm 1642, đến nay đã 4 thế kỉ!