Các xứ đất, cồn mã, bàu sở, bến bãi, ao đìa gắn bó với người dân Mỹ Xuyên Tây

Các xứ đất, cồn mã, bàu sở, bến bãi, ao đìa gắn bó với người dân Mỹ Xuyên Tây  

Làng Mỹ Xuyên Tây có 4 xóm là Mỹ Đô, Mỹ Thành, Mỹ Quang và Mỹ Hòa. Trong mỗi xóm có thể có nhiều “lân”, như:

- Mỹ Thành có các lân: Mỹ Giang, Mỹ Điền, Mỹ Phường,…

- Mỹ Đô có các lân: Mỹ Lộc, Tứ Mỹ, Mỹ Thiện, Mỹ Lân…

- Mỹ Quang có lân Mỹ Ngọc, Mỹ Thuận, Mỹ Tân, Mỹ Luân,...

Đồng thời mỗi xóm gắn bó với tên một “xứ đất” gồm bàu nước và cồn mã, như Mỹ Đô thì có Cồn Đô và Bàu Đô; Mỹ Quang có Cồn Trên và Bàu Sen; Mỹ Hòa có Bàu Răm xứ, Bàu Côn xứ, Bàu Sen Tân Kiều xứ; Mỹ Thành có Cồn Leo  xứ,…

Từ xưa đến nay ở làng MXT, khi cúng tế ở gia đình và ở các đình miếu (đình làng, miếu xóm, miếu lân, các nhà thờ tộc), sau khi khấn quốc hiệu, niên hiệu, tên tỉnh, huyện, xã, người chánh bái còn khấn xứ đất thời xưa là “nguyên Mỹ Xuyên Tây xã, Cồn … Bàu… xứ”. Việc khấn xứ đất thể hiện một nét văn hóa tri ân tiền nhân, đồng thời tin rằng các thần linh và vong linh khi nghe khấn xứ đất cũng sẽ “về” đúng nơi cúng tế để chứng giám và “đồng lai chứng hưởng”.

Nói đến các xóm Đô, Thành, Quang, Hòa là nói đến nơi cư trú trên các mảnh vườn ở bên trong các xóm, nhưng đất sản xuất thì không gắn với khu dân cư, cụ thể là thời phong kiến nông dân ở xóm Mỹ Thành có thể phải nhận đất ở “Bãi Trên” bên kia sông giáp Duy Trung hoặc giáp Hà Mật theo kết quả bốc thăm chia đất 3 năm/lần.

          Khi nhánh chính của sông Thu Bồn chuyển sang phía sông Chợ Củi thì dòng sông Kỉ Thế bị bồi lấp nhánh chóng tạo thành các xứ đất mới gồm Vạn Loan, Gò Gùi, Xác Chè, Thủy Nhai, Đống Trái, Tân Trưng, Bắc Tư Thổ, Sa Học Điền, Túc Thổ, Giang Tâm, Gò Lúa, Bãi Trên, Gò Sạn, Gò Cừ, Phá Trước, Bàu Đụng,  Đông Tây Đạt, Bắc Hà Mật, Bạn Hạn, Thi Thượng, Tre Làng, Đô Nam, Đô Bắc. Chỗ giáp giới giữa 3 làng có cây mốc gọi là “Tam ngung” (ba góc). Xứ đất ở các nơi khác như: Nam Thanh Miêu, Đông Nguyễn Chánh, Đông Ông Độ, Đông Hương Dụng, Bàu Chùa, Đìa Làng,…

Một số xứ đất được đặt tên theo mục đích sử dụng như khoảnh đất có tên là Bịt Trống dùng “phát canh thu tô” để lấy tiền bịt trống, đất Lễ Điền để cấp cho người lo nghi lễ tế tự, đất Lương Điền cấp cho người đi lính, đất Học Điền để lo việc xây trường, trả lương thầy hoặc chu cấp cho các thí sinh đi thi Hương; đất Nhạc Điền cấp cho ban nhạc cổ; đất Tộc Thổ cấp cho các tộc để có tiền lo tế tự ở nhà thờ tộc, đất Dỏ (Võ, Giõ) để chi cho người canh phòng ở các vọng gác,…

Đất và nước gắn bó mật thiết với nhau nên không thể không nhắc đến các hục, ao, đìa lón nhỏ trong làng.

Trước hết phải kể đến Đìa Làng: Từ thế kỉ 19 về trước, khi đình làng ta quay về hướng Bắc (vẫn còn dấu tích một giếng gạch cổ cách đình 100m về phía bắc) thì có dòng sông Mãi Xuyên ở phía trước đình nên đã đảm bảo “phong thủy”. Từ đầu thế kỉ 20, khi ngôi đình quay về hướng Nam, phía trước là đồng ruộng Bàu Tĩnh cũng có nước, nhưng một thầy phù thủy Minh Hương (người Tàu) coi ngó kĩ lưỡng “con đất” rồi khuyên làng ta nên đào một cái đìa lớn ở phía nam, cách cổng đình 100m, gọi là Đìa Làng, vừa để tưới nước cho ruộng đất, vừa đảm bảo phong thủy cho đình làng. Mãi đến đầu thế kỉ 21, do nhiều năm không được nạo vét nên hiện nay nó gần như bị bình địa.

Trong làng có một số ao, hục, đìa đủ nước để lắp xe đạp nước, xe trâu (trâu đạp nước thay người) như Hục Suất ở xóm Mỹ Hòa; Hục Bến Miễn, Hục Thất, Hục Bà Hoan ở xóm bãi Mỹ Quang; Đìa Cương, Đìa Làng ở Mỹ Thành. Có nhiều ao, đìa đủ nước để nhiều cặp cùng tát gàu đôi gàu ba, có thể là của riêng một gia đình địa chủ, nhưng thường lấy tên một người nào ở gần đó để gọi tên, như Đìa Thuận, Đìa Mè, Đìa Tân Trưng, Đìa Lì, Đìa Tịnh, Đìa Tranh, Đìa Tự,…

Cũng có một số ao đìa không mang tên người, như xóm nào cũng có chung một đìa, gọi là Đìa Xóm; cũng có ao đìa ở gần một cây cổ thụ hoặc xứ đất, như Đìa Gốc Gáo, Đìa Tân Trưng,… Cũng có đìa lấy tên chất lượng nước, như Đìa Thúi ở gần Bãi Trên, nước có mùi thúi quanh năm, có lẽ vì một lí do địa chất thổ nhưỡng nào đó.

Xã hội ngày càng giảm dần người làm nông, hoặc sẽ “dồn điền đổi thửa” để tiến lên sản xuất hàng hóa quy mô lớn nên tên các xứ đất, ao, hục, đìa rồi cũng sẽ bị quên lãng. Tuy nhiên mỗi xứ đất đều ẩn chứa một kỉ niệm, một ý nghĩa mang tính đặc trưng Mỹ Xuyên Tây, cho nên các cụ cao niên vui mừng khi được kể lại để hậu sinh thêm yêu quý quê cha đất tổ dù có sinh cơ lập nghiệp ở muôn phương. Ÿ

 Huỳnh Bá Tường (Mỹ Đô) – Văn Bá Chấn (Mỹ Quang)

Trần Văn An (Mỹ Thành)